BRIO matrixfiche, 2023
Context
De negatieve berichtgeving over Brussel wordt vaak aangehaald als één van de redenen waarom Brussel gepercipieerd wordt als een eerder onaantrekkelijke stad om in te wonen (Corijn & Van de Ven, 2013; Loeckx, Oosterlynck & Kesteloot, 2014). Mediaberichtgeving speelt doorgaans een belangrijke rol bij het beeld dat mensen zich vormen van een stad. Zij berichten over specifieke kenmerken en weerspiegelen daarbij de overtuigingen en kennis die als referentiekader dienen voor de perceptie van steden (Green, Grace & Perkins, 2018; Wiard & Pereira, 2019). In deze onderzoeksfiche gaan we 1) na hoe Brussel wordt beschreven in Belgische media en 2) hoe Brussel als woonomgeving wordt gepercipieerd door (voormalig) inwoners.
Hiervoor baseren we ons op twee recente wetenschappelijke publicaties. Het eerste deel rond mediaframes is gebaseerd op het onderzoek van Bauwens, Verhoest en te Braak (2022), geschreven in het kader van het onderzoeksproject BRUXODUS (Janssens, te Braak & Surkyn, 2022). Het tweede deel rond de percepties van bewoners is gebaseerd op het onderzoek van Te Braak, Verhoest, Bauwens, Minnen en Glorieux (2022), geschreven in het kader van het onderzoeksproject B-REL (Schillebeeckx et al., 2022). Beide onderzoeksprojecten werden gefinancierd door Innoviris.
Mediaframes over Brussel
Om een antwoord te kunnen bieden op de vraag hoe Brussel beschreven wordt in de Belgische media, werden er 800 krantenartikelen geanalyseerd voor de jaren 2011, 2013, 2015 en 2017. Telkens 100 artikelen van volgende kranten werden geanalyseerd: De Standaard (DS), De Morgen (DM), Het Laatste Nieuws (HLN), Het Nieuwsblad (HNB), Le Soir (LS), La Libre Belgique (LLB), La Dernière Heure (DH) en L’Avenir (LA). Deze artikelen werden vervolgens gecodeerd, waarna de toegewezen codes gebruikt werden in een meervoudige correspondentie-analyse[1].
De onderzoeksbevindingen wijzen erop dat er een tweedimensionale structuur waargenomen kan worden in de berichtgeving over Brussel (zie Figuur 1[2]). Elke dimensie bestaat uit twee polen, waardoor er vier polen onderscheiden kunnen worden. De horizontale dimensie maakt een onderscheid tussen thema’s die de negatieve (de pool links) dan wel de positieve aspecten (de pool rechts) rond Brussel beschrijven. Rond de negatieve pool worden thema’s als terrorisme, criminaliteit en multiculturaliteit (met een negatieve connotatie) en een negatieve visie op het Brussels beleid waargenomen. Rond de positieve pool vinden we thema’s terug zoals aangenaam, vrije tijd, multiculturaliteit (met een positieve connotatie), sociaal leven en burgerinitiatieven.
De verticale dimensie maakt een onderscheid tussen thema’s die betrekking hebben op beleid en politiek (beneden) dan wel die betrekking hebben op meer populaire, belevingsgerichte thema’s (boven). Op de pool beneden vinden we taal, multiculturaliteit (zonder connotatie, waarbij het thema veeleer neutraal wordt besproken), armoede en beleid terug, terwijl we op de pool boven juist thema’s terugvinden als multiculturaliteit met positieve dan wel negatieve connotatie, vrije tijd, aangenaam en criminaliteit.
Het is opvallend dat we weinig verschillen waarnemen tussen Frans- en Nederlandstalige kranten. Beiden situeren zich in het midden van de figuur. Dit druist in tegen eerder onderzoek, waaruit bleek dat de Nederlandstalige pers negatiever schrijft over Brussel (Loeckx et al., 2012). Grotere verschillen worden waargenomen tussen ‘elitaire’ (DS, DM, LS en LLB – ttz kranten gericht op de “meerwaardezoeker”) en ‘populaire’ (HLN, HNB, DH en LA) kranten, maar uitsluitend op de dimensie die een onderscheid maakt tussen beleids- en politieke thema’s versus belevingsgerichte thema’s (de verticale as, van boven naar beneden), waarbij ‘elitaire’ media zich eerder situeren rond de beleid- en politiekgerichte pool, terwijl de ‘populaire’ media zich eerder situeren rond de belevingsgerichte pool. Ook is het opvallend dat DM zich onderscheid doordat het significant negatiever bericht over Brussel dan andere kranten.
Percepties over Brussel als leefomgeving
In welke mate heeft deze berichtgeving een effect op de percepties over Brussel als leefomgeving? Om na te gaan hoe (voormalige) bewoners denken over Brussel als leefomgeving werd in 2018 een surveybevraging (Te Braak et al., 2019) georganiseerd waarbij de eerste vraag luidde “Waar doet het idee ‘Wonen in Brussel’ u spontaan aan denken? Alles waar u aan denkt is waardevol.” Deze antwoorden werden vervolgens gecodeerd en onderworpen aan een meervoudige correspondentie-analyse, gelijkaardig aan wat we gebruikten voor de krantenartikelen. Deze methode wordt in meer detail besproken in Te Braak et al. (2022).
Ook hier toont Figuur 2 een tweedimensionaal veld. De horizontale dimensie toont twee polen die Brussel beschrijven als fobisch (links) dan wel kosmopolitisch (rechts). De pool links bestaat uit codes zoals onveiligheid, drukte, pollutie en verkeer terwijl de pool rechts codes bevat als heimat, openbaar vervoer, groen/rust, hoofdstad en plezant. De verticale dimensie beschrijft Brussel als arcadisch (boven) of metropolitisch (onder). Arcadische codes zijn bijvoorbeeld duur, openbaar vervoer, nabijheid en drukte terwijl rond de metropolitische pool concepten als multiculturaliteit, groen/kalm, plezant, kunst en cultuur terug te vinden zijn. Beide dimensies gecombineerd levert vier kwadranten op. Het fobisch-arcadische kwadrant (linksboven), beschrijft Brussel als een dure en hectische stad. Het kosmopolitisch-arcadische kwadrant (rechtsboven) beschrijft Brussel in termen van nabijheid, openbaar vervoer, thuis en entertainment. Het fobisch-metropolitane kwadrant (linksonder) hanteert een perceptie over Brussel als een onveilige, vervuilde stad en spreekt over verkeer. Het kosmopolitisch-metropolitane kwadrant (rechtsonder) beschrijft Brussel als een groene, multiculturele, kalme hoofdstad, waar het plezant is, en als plaats die zich kenmerkt door kunst en cultuur.
Deze percepties rond Brussel zijn consistent met politieke attitudes. Mensen die hoog scoren op etnocentrisme en autoritarisme bevinden zich veeleer aan de fobische kant (links op de horizontale dimensie) van het spectrum, terwijl mensen zonder autoritaire en etnocentrische attitudes zich eerder aan de metropolitische pool bevinden. De verticale, arcadisch-metropolitische dimensie wordt daarentegen voornamelijk gekenmerkt door opleidingsniveau en cultureel kapitaal, waarbij laagopgeleiden en/of personen met een lager cultureel kapitaal zich in de buurt van de arcadische pool bevinden, terwijl hoogopgeleiden en mensen met een hoog cultureel kapitaal zich meer aan de metropolitische pool bevinden. Mogelijk houdt dit verband met waar en hoe personen zich in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest bewegen. Zo tonen Verhoest, Bauwens en te Braak (2020) dat pendelaars specifiek refereren naar het gewest in termen van vervoersgerelateerde concepten waarbij hectische stationsomgevingen de percepties waarschijnlijk beïnvloeden. Economisch kapitaal verhoudt zich wat verschillend en is consistent met beide dimensies: mensen met een laag economisch kapitaal bevinden zich in het fobisch-arcadisch kwadrant (linksboven), terwijl mensen met een hoog economisch kapitaal zich duidelijk in het kosmopolitisch-metropolitaan kwadrant (rechtsonder) bevinden.
Slotbedenkingen
Opvallend is dat er een zekere overlap is tussen de mediaframes en percepties. De fobisch-kosmopolitische dimensie vinden we zowel in de mediaframes als in de percepties van Brusselaars. Dit doet vermoeden dat er een grote mate van resonantie is tussen de mediaframes en de perceptie van mensen over Brussel als leefomgeving. Brussel is een stad waarbij zowel de mediaframes als ook de percepties zeer polariserend zijn. Enerzijds wordt Brussel beschreven en ervaren als een kalme, plezante en groene stad, anderzijds als hectisch en vervuild. Sommigen ervaren Brussel als een cultureel vijandige en onveilige stad, anderen als een levendige, multiculturele hoofdstad met een groot cultureel aanbod.
Hoe Brussel wordt geframed en ervaren blijkt daarnaast relevant voor verhuisbewegingen, omdat tevens blijkt dat percepties sterk samenhangen met verhuisgedrag (Te Braak et al., 2022). Hoewel er geen zekerheid is over causaliteit, blijken mensen die Brussel verlaten om in Wallonië of Vlaanderen te gaan wonen veelal een arcadisch-fobische perceptie over Brussel te hanteren, terwijl mensen die binnen het gewest verhuizen, juist eerder een kosmopolitisch-metropolitische perceptie over Brussel hebben. Meer zelfs: na controle voor andere kenmerken waarvan bekend is dat zij samenhangen met stadsverlaten, zoals leeftijd, familiesituatie, economische situatie en politieke opvattingen, blijken percepties de sterkste samenhang te vertonen met de keuze om het Brussels Hoofdstedelijk Gewest te verlaten.
Referenties
Bauwens, J., Verhoest, P. & te Braak, P. (2022). Berichtgeving in Belgische kranten over Brussel als woonplaats. Brussels Studies, Algemene collectie, nr 171, 1-18.
Corijn, E. & Van de Ven, J. (eds.) (2013). The Brussels reader: A small world city to become the capital of Europe. Brussel: ASP.
Green, A., Grace, D. & Perkins, H. (2018). City elements propelling city brand meaning-making processes: Urban reminders, the arts, and residential behaviour. Marketing Theory, 18(3), 349-369.
Janssens, R., te Braak, P. & Surkyn, J. (2022) De ‘stadsvlucht’ van de middenklasse: probleem of noodzaak? Brussel: Innoviris.
Loeckx, A., Oosterlynck, S. & Kesteloot, C. (2004). Wat met Brussel? Leuven: Lannoo Campus.
Loeckx, A., Oosterlynck, S., Kesteloot, C., Leman, J., Pattyn, B., Reychler, L. & Vanbeselaere, N. (2012). Naar een nieuwe gemeenschappelijkheid voor Brussel. Visietekst werkgroep Metaforum Leuven ‘Territorium, identiteit en conflict in Brussel’ voorgesteld op het symposium van 13 februari 2012. Leuven: Metaforum Leuven.
Schillebeeckx, E., De Decker, P., Bauwens, J., Ryckewaert, M., Sansen, J. & Verhoest, P. (2022). B-REL Final Report. Brussels’ residential environments and life perspectives. A mulidisciplinary inquiry into housing aspirations and perceptions of living conditions in the Brussels Capital Region. Brussel: Innoviris.
Te Braak, P., Minnen, J. Glorieux, I., Surkyn, J. & Janssens, R. (2019). BRUXODUS-Survey. Technisch rapport. Brussel: Vakgroep Sociologie, Onderzoeksgroep TOR, Vrije Universiteit Brussel.
Te Braak, P., Verhoest, P., Bauwens, J., Minnen, J. & Glorieux, I. (2022). Perceptions as drivers of residential mobility: A resonance analysis. Cities, 129, 1-11.
Wiard, V. & Pereira, F.H. (2019). Bad neighborhoods in a good city? Journalism Studies, 20(5), 649-674.
Verhoest, P., Bauwens, J. & te Braak, P. (2020). One city, different views: an analysis of cultural schemes on Brussels as a living environment. Urban Research & Practice, 15(2), 239-257.
[1] Voor meer informatie over de gebruikte methodologie, zie Bauwens et al. (2022).
[2] Cirkels in de figuur wijzen op actieve variabelen. Deze variabelen vormen het veld en hebben een invloed op de constructie van de dimensies. Driehoeken wijzen op passieve variabelen. Deze hebben geen invloed op de constructie van de dimensies. Hier betreft het de titels van de kranten en of het Nederlands- dan wel Franstalige kranten betreft. Deze worden geplaatst in het veld, om te illustreren waar deze zich situeren op de dimensies.